Nauki pomocnicze historii

2020Z

Kod przedmiotu1426S1O-NPOMHIST2h
Punkty ECTS 5
Typ zajęć Ćwiczenia
Wykład
Przedmioty wprowadzająceVademecum studiów historycznych
Wymagania wstępnema wiedzę na temat klasyfikacji, specyfiki i charakteru źródeł historycznych, nazwy poszczególnych nauk pomocniczych oraz posiada ogólną wiedzę w zakresie ich kompetencji
Opis ćwiczeńW trakcie ćwiczeń słuchacz poznaje przedmiot poszczególnych nauk pomocniczych historii, dają one wiedzę z zakresu poznania i krytyki różnorodnych źródeł historycznych oraz możliwości wykorzystana tej wiedzy w pracy naukowej i praktyce. Tematyka poszczególnych ćwiczeń jest skorelowana z zagadnieniami omawianymi na wykładzie w taki sposób żeby treści się nie powielały. Główne zagadnienia obejmują: I. Rodzaje i gatunki źródeł historycznych: Klasyfikacja źródeł historycznych, Struktura źródła historycznego, Gatunki pisanych źródeł historiograficznych, Gatunki pisanych źródeł dokumentacyjnych, Rozwój badań nad źródłami historycznymi. II. Genealogię: Pojęcie i zakres genealogii, Rozwój badań genealogicznych, Podstawowe pojęcia genealogii, Ustalanie faktów genealogicznych, Tablice genealogiczne, Antroponomastyka historyczna, Prozopografia, Genealogia a inne nauki. III. Chronologię: Pojęcie i podział chronologii, Rozwój badań chronologicznych, Wiadomości z chronologii astronomicznej, Pierwotne i astronomiczne sposoby mierzenia czasu, Kalendarz, Uwagi o kalendarzu kościelnym, Sposoby rachuby czasu – ery, Początek roku – style, Podział roku, Kalendariografia, Sposoby zapisywania dat. IV. Metrologię: Pojęcie i zakres metrologii historycznej, Rozwój badań metrologicznych, Pierwotne systemy metrologiczne u Słowian, Polskie konwencjonalne systemy metrologiczne, Systemy metrologiczne na ziemiach polskich w okresie rozbiorów, Narzędzia metrologiczne i sposoby ich używania, Funkcje społeczne konwencjonalnych systemów metrologicznych, Inercja i tendencje unifikacyjne systemów miar, System metryczny mierzenia. V. Geografię historyczną: Pojęcie i zakres geografii historycznej, Rozwój badań geograficzno-historycznych, Rekonstrukcja krajobrazu naturalnego, Rekonstrukcja krajobrazu kulturalnego, Rekonstrukcja krajobrazu historyczno-politycznego, Historia horyzontu geograficznego, Podstawowe wiadomości o mapie, Konstrukcja mapy historycznej, Historia kartografii. VI. Bibliologię historyczną: Pojęcie i zakres bibliologii historycznej; Dzieje badań bibliologicznych; Kodykologia; Książka drukowana; Niektóre zagadnienia książki związane z jej rozpowszechnianiem; Biblioteka w rozwoju historycznym. VII. Paleografię łacińska i ruska: Pojęcie i zakres paleografii łacińskiej; Materiały i narzędzia pisarskie; Pochodzenie i rozwój pisma łacińskiego; Ligatury; Skracanie wyrazów (abrewiacja); Cyfry; Alfabet, ortografia i interpunkcja w dawnej Rusi i w Rosji; System liczebników i chronologia bizantyjska i ruska; Grafika pisma cyrylickiego; Zdobienie rękopisów i druków cyrylickich. VIII. Dyplomatykę: Pojęcie i zakres dyplomatyki; Rozwój badań dyplomatycznych; Podstawowe pojęcia dyplomatyki; Historia dokumentu średniowiecznego; Polska kancelaria monarsza; Kancelaria i dokument a księga wpisów; Problematyka nowożytnego dokumentu i kancelarii; Dyplomatyka papieska; Dyplomatyka cesarska; O podrobionych dokumentach. IX. Naukę o znakach władzy i prawa (Insygniologia): Pojęcie i zakres nauki o znakach władzy i prawa; Rozwój badań nauki o znakach władzy i prawa; Miejsca stanowienia i realizowania norm prawnych; Narzędzia i sprzęty służące do realizowania norm prawnych; Strój jako forma rytuału prawnego; Atrybuty, symbole i znaki rytuału prawnego; Formy rytuału prawnego. X. Numizmatykę: Pojęcie i zakres numizmatyki; Rozwój badań numizmatycznych; Zagadnienia ogólne numizmatyki; Znaleziska monet i zagadnienia obiegu monety; Pieniądz na ziemiach polskich przed powstaniem własnego systemu monetarnego; Polska moneta średniowieczna; Polska moneta nowożytna; Moneta państw zaborczych; Polska moneta porozbiorowa i po odzyskaniu niepodległości; Zbiory numizmatyczne w Muzeum Warmii i Mazur na zamku w Olsztynie. XI. Sfragistykę: Pojęcie i przedmiot sfragistyki; Rozwój badań sfragistycznych;. Historia pieczęci; Budowa pieczęci; Rodzaje pieczęci; Funkcjonowanie pieczęci; Materiał sfragistyczny; Legenda, czyli napis otokowy na pieczęci; Przegląd pieczęci polskich wieków średnich. XII. Heraldykę: Zakres i znaczenie heraldyki; Rozwój badań heraldycznych; Geneza i rozwój herbu oraz jego znaczenie społeczno-prawne; Rodzaje herbów w Polsce; Elementy herbu; Herb a zawołanie; Pochodzenie i rodzaje zawołań; Włodycy i gmerki; Prawidła heraldyczne; Nabycie herbu; Herby ziemskie; Heraldyka a niektóre inne nauki.
Opis wykładówWykłady wprowadzą słuchacza w problematykę i kompetencje poszczególnych nauk pomocniczych historii. Stanowią rozwinięcie i uzupełnienie treści omawianych w trakcie ćwiczeń. Główne zagadnienia dotyczą m.in. charakteru nauk pomocniczych historii; źródłoznawstwa; podstawowych wiadomości z dziejów nauk pomocniczych historii; podziału nauk pomocniczych historii na: a) nauki zajmujące się człowiekiem - czasem - miejscem (genealogia, chronologia, metrologia, demografia historyczna, geografia historyczna); b) nauki badające język i jego wytwory (język i kultura literacka, paleografia, bibliologia historyczna, dyplomatyka, archiwistyka); c) nauki badające przedmioty i wizerunki symboliczne (znaki władzy i prawa, numizmatyka, sfragistyka, heraldyka). Słuchacz winien być świadomy ważności tych nauk w badaniach historycznych, zwłaszcza opartych na źródłach w badaniach krytycznych. Treści zajęć mają też pokazać szerokie możliwości prowadzenia badań opartych na źródłach, co ukazuje każda z nauk pomocniczych historii.
Cel kształceniaNauki pomocnicze historii odgrywają fundamentalną rolę w krytyce pochodzenia źródła oraz krytyce jego autentyczności. Celem dydaktycznym zarówno na wykładach jak i w trakcie ćwiczeń nauk pomocniczych historii jest wdrożenie słuchacza do nawyku sprawdzania źródeł informacji historycznej (źródłowy przekaz o faktach), wdrożenie do samodzielnego posługiwania się źródłem historycznym przy odtwarzaniu faktów dziejowych oraz pobudzenie uwagi należnej pomnikom przeszłości i przedmiotom dorobku cywilizacyjnego (rozwijanie kultury historycznej). Zasadniczym celem zajęć (wykład i ćwiczenia) jest przygotowanie do samodzielnej pracy ze źródłem historycznym z zakresu szeroko rozumianego kanonu nauk pomocniczych historii. Po ukończeniu zajęć słuchacz powinien rozumieć i potrafić posługiwać się podstawowymi pojęciami m.in. z takich nauk jak paleografia, epigrafika, bibliologia historyczna, dyplomatyka, chronologia, sfragistyka, heraldyka, genealogia, geografia historyczna, numizmatyka i archeologia prawna i inne, jak również znać szereg zagadnień szczegółowych z danego zakresu.
Literatura podstawowa
Literatura uzupełniająca1) Myśliwski G., wyd. Warszawa, Człowiek średniowiecza wobec czasu i przestrzeni. Mazowsze od XII do połowy XVI wieku, 1999r., tom ., .s. 2) Gajda M., wyd. Piotrków Trybunalski, ABC neografii ruskiej, 2013r., tom ., .s. 3) Bartoszewicz A., wyd. Warszawa, Piśmienność mieszczańska w późnośredniowiecznej Polsce, 2012r., tom ., .s. 4) Bieńkowska B., przy współpracy E. Maruszak, wyd. Warszawa, Książka na przestrzeni dziejów, 2005r., tom ., .s. 5) Gieysztor A., wyd. Warszawa, Zarys dziejów pisma łacińskiego, 2009r., tom ., .s. 6) Adamska A., wyd. Kraków, Arengi w dokumentach Władysława Łokietka. Formy i funkcje, 1999r., tom ., .s. 7) Kuczyński S. K., wyd. Warszawa, Polskie herby ziemskie. Geneza, treści, funkcje, 1993r., tom ., .s. 8) Arentowicz J., wyd. Warszawa, Miary polskie, 1972r., tom ., .s. 9) Kula W., wyd. Warszawa, Miary i ludzie, 2004r., tom ., .s.
UwagiW trakcie zajęć podawana będzie dodatkowa literatura w formie monografii, opracowań i artykułów naukowych oraz źródła.