Nauki pomocnicze historii

Supporting Disciplines of History

2019L

Kod przedmiotu1426S1O-NPOMHISTh
Punkty ECTS 4,5
Typ zajęć Ćwiczenia
Wykład
Przedmioty wprowadzająceVademecum studiów historycznych
Wymagania wstępnema wiedzę na temat klasyfikacji, specyfiki i charakteru źródeł historycznych, nazwy poszczególnych nauk pomocniczych oraz posiada ogólną wiedzę w zakresie ich kompetencji
Opis ćwiczeńzakres poznania i krytyki różnorodnych źródeł historycznych oraz możliwości wykorzystana tej wiedzy w pracy naukowej i praktyce. Tematyka poszczególnych ćwiczeń jest skorelowana z zagadnieniami omawianymi na wykładzie w taki sposób żeby treści się nie powielały. Główne zagadnienia obejmują: I. Rodzaje i gatunki źródeł historycznych: Klasyfikacja źródeł historycznych, Struktura źródła historycznego, Gatunki pisanych źródeł historiograficznych, Gatunki pisanych źródeł dokumentacyjnych, Rozwój badań nad źródłami historycznymi. II. Genealogię: Pojęcie i zakres genealogii, Rozwój badań genealogicznych, Podstawowe pojęcia genealogii, Ustalanie faktów genealogicznych, Tablice genealogiczne, Antroponomastyka historyczna, Prozopografia, Genealogia a inne nauki. III. Chronologię: Pojęcie i podział chronologii, Rozwój badań chronologicznych, Wiadomości z chronologii astronomicznej, Pierwotne i astronomiczne sposoby mierzenia czasu, Kalendarz, Uwagi o kalendarzu kościelnym, Sposoby rachuby czasu – ery, Początek roku – style, Podział roku, Kalendariografia, Sposoby zapisywania dat. IV. Metrologię: Pojęcie i zakres metrologii historycznej, Rozwój badań metrologicznych, Pierwotne systemy metrologiczne u Słowian, Polskie konwencjonalne systemy metrologiczne, Systemy metrologiczne na ziemiach polskich w okresie rozbiorów, Narzędzia metrologiczne i sposoby ich używania, Funkcje społeczne konwencjonalnych systemów metrologicznych, Inercja i tendencje unifikacyjne systemów miar, System metryczny mierzenia. V. Geografię historyczną: Pojęcie i zakres geografii historycznej, Rozwój badań geograficzno-historycznych, Rekonstrukcja krajobrazu naturalnego, Rekonstrukcja krajobrazu kulturalnego, Rekonstrukcja krajobrazu historyczno-politycznego, Historia horyzontu geograficznego, Podstawowe wiadomości o mapie, Konstrukcja mapy historycznej, Historia kartografii. VI. Bibliologię historyczną: Pojęcie i zakres bibliologii historycznej; Dzieje badań bibliologicznych; Kodykologia; Książka drukowana; Niektóre zagadnienia książki związane z jej rozpowszechnianiem; Biblioteka w rozwoju historycznym. VII. Paleografię łacińska i ruska: Pojęcie i zakres paleografii łacińskiej; Materiały i narzędzia pisarskie; Pochodzenie i rozwój pisma łacińskiego; Ligatury; Skracanie wyrazów (abrewiacja); Cyfry; Alfabet, ortografia i interpunkcja w dawnej Rusi i w Rosji; System liczebników i chronologia bizantyjska i ruska; Grafika pisma cyrylickiego; Zdobienie rękopisów i druków cyrylickich. VIII. Dyplomatykę: Pojęcie i zakres dyplomatyki; Rozwój badań dyplomatycznych; Podstawowe pojęcia dyplomatyki; Historia dokumentu średniowiecznego; Polska kancelaria monarsza; Kancelaria i dokument a księga wpisów; Problematyka nowożytnego dokumentu i kancelarii; Dyplomatyka papieska; Dyplomatyka cesarska; O podrobionych dokumentach. IX. Naukę o znakach władzy i prawa (Insygniologia): Pojęcie i zakres nauki o znakach władzy i prawa; Rozwój badań nauki o znakach władzy i prawa; Miejsca stanowienia i realizowania norm prawnych; Narzędzia i sprzęty służące do realizowania norm prawnych; Strój jako forma rytuału prawnego; Atrybuty, symbole i znaki rytuału prawnego; Formy rytuału prawnego. X. Numizmatykę: Pojęcie i zakres numizmatyki; Rozwój badań numizmatycznych; Zagadnienia ogólne numizmatyki; Znaleziska monet i zagadnienia obiegu monety; Pieniądz na ziemiach polskich przed powstaniem własnego systemu monetarnego; Polska moneta średniowieczna; Polska moneta nowożytna; Moneta państw zaborczych; Polska moneta porozbiorowa i po odzyskaniu niepodległości; Zbiory numizmatyczne w Muzeum Warmii i Mazur na zamku w Olsztynie. XI. Sfragistykę: Pojęcie i przedmiot sfragistyki; Rozwój badań sfragistycznych;. Historia pieczęci; Budowa pieczęci; Rodzaje pieczęci; Funkcjonowanie pieczęci; Materiał sfragistyczny; Legenda, czyli napis otokowy na pieczęci; Przegląd pieczęci polskich wieków średnich. XII. Heraldykę: Zakres i znaczenie heraldyki; Rozwój badań heraldycznych; Geneza i rozwój herbu oraz jego znaczenie społeczno-prawne; Rodzaje herbów w Polsce; Elementy herbu; Herb a zawołanie; Pochodzenie i rodzaje zawołań; Włodycy i gmerki; Prawidła heraldyczne; Nabycie herbu; Herby ziemskie; Heraldyka a niektóre inne nauki.
Opis wykładówwykłady wprowadzą słuchacza w problematykę i kompetencje poszczególnych nauk pomocniczych historii. Stanowią rozwinięcie i uzupełnienie treści omawianych w trakcie ćwiczeń. Główne zagadnienia dotyczą m.in. charakteru nauk pomocniczych historii; źródłoznawstwa; podstawowych wiadomości z dziejów nauk pomocniczych historii; podziału nauk pomocniczych historii na: a) nauki zajmujące się człowiekiem - czasem - miejscem (genealogia, chronologia, metrologia, demografia historyczna, geografia historyczna); b) nauki badające język i jego wytwory (język i kultura literacka, paleografia, bibliologia historyczna, dyplomatyka, archiwistyka); c) nauki badające przedmioty i wizerunki symboliczne (znaki władzy i prawa, numizmatyka, sfragistyka, heraldyka). Słuchacz winien być świadomy ważności tych nauk w badaniach historycznych, zwłaszcza opartych na źródłach w badaniach krytycznych. Treści zajęć mają też pokazać szerokie możliwości prowadzenia badań opartych na źródłach, co ukazuje każda z nauk pomocniczych historii.
Cel kształcenianauki pomocnicze historii odgrywają fundamentalną rolę w krytyce pochodzenia źródła oraz krytyce jego autentyczności. Celem dydaktycznym zarówno na wykładach jak i w trakcie ćwiczeń nauk pomocniczych historii jest wdrożenie słuchacza do nawyku sprawdzania źródeł informacji historycznej (źródłowy przekaz o faktach), wdrożenie do samodzielnego posługiwania się źródłem historycznym przy odtwarzaniu faktów dziejowych oraz pobudzenie uwagi należnej pomnikom przeszłości i przedmiotom dorobku cywilizacyjnego (rozwijanie kultury historycznej). Zasadniczym celem zajęć (wykład i ćwiczenia) jest przygotowanie do samodzielnej pracy ze źródłem historycznym z zakresu szeroko rozumianego kanonu nauk pomocniczych historii. Po ukończeniu zajęć słuchacz powinien rozumieć i potrafić posługiwać się podstawowymi pojęciami m.in. z takich nauk jak paleografia, epigrafika, bibliologia historyczna, dyplomatyka, chronologia, sfragistyka, heraldyka, genealogia, geografia historyczna, numizmatyka i archeologia prawna i inne, jak również znać szereg zagadnień szczegółowych z danego zakresu.
Literatura podstawowa1) Nikodem J., Sikorski D., Vademecum historyka mediewisty, t. ., Warszawa, 2012, s. . 2) Szymański J., Nauki pomocnicze historii, t. ., Warszawa, 2004, s. . 3) Włodarskiego B. (red.), , Chronologia polska, t. ., Warszawa, 2006, s. . 4) Ketrzyński S., Zarys nauki o dokumencie polskim wieków średnich, t. ., Poznań, 2008, s. . 5) Potkowski E., Książka i pismo w średniowieczu, t. ., Pułtusk, 2006, s. . 6) Semkowicz W., Paleografia łacińska, t. ., Kraków, 2011, s. . 7) Dąbrowski J., Dawne dziejopisarstwo polskie (do roku 1480), t. ., Wrocław, 1964, s. . 8) Dworzaczek W., Genealogia, t. ., Warszawa, 1959, s. . 9) Semkowicz W., Encyklopedia nauk pomocniczych historii, t. ., Kraków, 2011, s. . 10) Maisel W., Archeologia prawna Polski, t. ., Warszawa-Poznań, 1982, s. . 11) Maleczyński K., Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich, t. ., Wrocław, 1951, s. . 12) Wąsowicz H., Chronologia średniowieczna, t. ., Lublin , 2015, s. . 13) Tyszkiewicz J., Geografia historyczna. Zarys problematyki, t. ., Warszawa, 2014, s. . 14) Jurek T., red., Dyplomatyka staropolska, t. ., Warszawa, 2015, s. . 15) Tandecki J., Kopiński K., Edytorstwo źródeł historycznych, t. ., Warszawa, 2014, s. . 16) Pietkiewicz K., Paleografia ruska, t. ., Warszawa, 2015, s. .
Literatura uzupełniająca1) Gieysztor A., Zarys dziejów pisma łacińskiego, t. ., Warszawa, 2009, s. . 2) Bartoszewicz A., Piśmienność mieszczańska w późnośredniowiecznej Polsce, t. ., Warszawa, 2012, s. . 3) Adamska A., Arengi w dokumentach Władysława Łokietka. Formy i funkcje, t. ., Kraków, 1999, s. . 4) Arentowicz J., Miary polskie, t. ., Warszawa, 1972, s. . 5) Bieńkowska B., przy współpracy E. Maruszak, Książka na przestrzeni dziejów, t. ., Warszawa, 2005, s. . 6) Kula W., Miary i ludzie, t. ., Warszawa, 2004, s. . 7) Kuczyński S. K., Polskie herby ziemskie. Geneza, treści, funkcje, t. ., Warszawa, 1993, s. . 8) Myśliwski G., Człowiek średniowiecza wobec czasu i przestrzeni. Mazowsze od XII do połowy XVI wieku, t. ., Warszawa, 1999, s. . 9) Gajda M., ABC neografii ruskiej, t. ., Piotrków Trybunalski, 2013, s. .
Uwagiw trakcie zajęć podawana będzie dodatkowa literatura w formie monografii, opracowań i artykułów naukowych oraz źródła.